# TRANSCRIPT — Yapay zekâ tarihi · 4. bölüm · Deep Blue (1997)

Anlatım: 47 segment, 9623 karakter, ses toplamı 629.2 sn (ElevenLabs v4, Yunus). Köşeli sayılar KAYNAKLAR.md maddeleri.

**a01** — On bir Mayıs bin dokuz yüz doksan yedi, New York. Dünya satranç şampiyonu Garri Kasparov, daha on dokuzuncu hamlede oyunu terk ediyor.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; PGN 6. oyun 19.c4 (demo/tahtalar.json)_

**a02** — Karşısındaki rakip IBM'in bilgisayarı Deep Blue. Tarihte ilk kez bir bilgisayar, klasik turnuva kurallarıyla oynanan bir maçta dünya şampiyonunu yeniyor. Ben de onun fikrini kendi bilgisayarımda sıfırdan yazıp ölçtüm.  
_kaynak: IBM Heritage [5]_

**a03** — Bu, yapay zekâ tarihi serimin dördüncü bölümü. Her bölümde bir dönüm noktasını anlatıp kendi bilgisayarımda gerçekten çalıştırıyorum.  
_kaynak: seri cümlesi_

**a04** — Önceki bölümde ağlar öğreniyordu; Deep Blue ise neredeyse hiç öğrenmeden, çok hızlı düşünerek kazandı.  
_kaynak: köprü cümlesi; Campbell vd. 2002 §7.3 [4]_

**h01** — Hikâye bin dokuz yüz ellide başlıyor. Bell Laboratuvarları'ndan matematikçi Claude Shannon, bir bilgisayara satranç oynatmanın yolunu anlatan bir makale yayımlıyor.  
_kaynak: Shannon 1950 [1]_

**h02** — Önce kötü haberi veriyor. Tipik bir pozisyonda otuz kadar yasal hamle var, bir oyun kırk hamle kadar sürüyor. Bütün olasılıkları denemek için on üzeri yüz yirmi varyasyon gerekir; saniyede bir milyon varyasyona bakan bir makine bile ilk hamlesi için on üzeri doksan yıldan fazla düşünürdü.  
_kaynak: Shannon 1950 [1]_

**h03** — Sonra iki yol öneriyor: ya belli bir derinliğe kadar her şeye bakıp vardığın pozisyonları bir formülle puanlarsın, ya da iyi bir oyuncu gibi seçici olup umut veren yolları daha derine takip edersin.  
_kaynak: Shannon 1950, type A / type B [1]_

**h04** — Aynı yıllarda İngiltere'de Alan Turing de bir satranç programı yazıyor. Ama onu çalıştıracak makine yok; hesabı kâğıt üzerinde yapıyor, işi kolaylaştırmak için karekökleri bile tek haneye yuvarlıyor.  
_kaynak: Turing 1953 [2]_

**h05** — Sonucu da dürüstçe özetliyor: bu sistem, kendi oyununun bir karikatürü.  
_kaynak: Turing 1953 [2]_

**h06** — Otuz beş yıl sonra, bin dokuz yüz seksen beşte, Carnegie Mellon Üniversitesi'nde doktora öğrencisi Feng-hsiung Hsu işe başka bir yerden giriyor: satrancın en yoğun işini, hamle üretmeyi, yazılıma değil doğrudan bir çipe yaptırmak.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; Campbell vd. 2002 §1.1 [4]_

**h07** — Hsu'nun hamle üreteci, sekize sekizlik bir devre dizisi. Deep Blue makalesindeki deyişle: silikondan bir satranç tahtası.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §3.1 [4]_

**h08** — İlk makinenin adı ChipTest; bin dokuz yüz seksen yedide Kuzey Amerika bilgisayar satranç şampiyonu oluyor. Arkasından Murray Campbell'la birlikte Deep Thought geliyor: saniyede yedi yüz bin pozisyon. Bin dokuz yüz seksen sekizde turnuvada bir büyükustayı yenen ilk satranç makinesi oluyor.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; Campbell vd. 2002 §1.1 [4]_

**h09** — Hsu hedefini şöyle anlatıyor: Bell Laboratuvarları'nın Belle adlı satranç makinesi gibi bir makine bin kat hızlansa ne olurdu?  
_kaynak: Hsu 1999 [3]_

**h10** — Bin dokuz yüz seksen dokuzda Hsu ve Campbell IBM'e geçiyor. Makinenin yeni adı Deep Blue: IBM'in lakabı Big Blue'ya, yani Büyük Mavi'ye bir gönderme.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; Campbell vd. 2002 §1.2 [4]_

**m01** — Şubat bin dokuz yüz doksan altı, Philadelphia. Deep Blue, Kasparov'la altı oyunluk bir maça çıkıyor ve ilk oyunu kazanıyor: klasik süre kurallarıyla bir dünya şampiyonunu yenen ilk bilgisayar.  
_kaynak: IBM Heritage [5]_

**m02** — Ama Kasparov toparlanıyor. Dört oyundan sonra skor eşit; son iki oyunu kolayca kazanıp maçı dört–iki alıyor.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §1.3 [4]; Hsu 1999 [3]_

**m03** — IBM ekibi bir yıl içinde makineyi büyük ölçüde yeniliyor. Yeni çip bir pozisyonu altı bin dört yüz yerine sekiz binden fazla özellikle değerlendiriyor; çip sayısı iki yüz on altıdan dört yüz sekseni çıkıyor.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §1.3–1.4 [4]_

**d01** — Mayıs doksan yedideki Deep Blue: otuz işlemcili bir IBM RS/6000 SP süper bilgisayarı ve ona bağlı dört yüz seksen özel satranç çipi. Her çip saniyede iki ila iki buçuk milyon pozisyona bakıyor.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §2 [4]; Hsu 1999 [3]_

**d02** — Arayış üç kata bölünmüş: bir ana işlemci ağacın tepesini arıyor, uçları yirmi dokuz işçiye dağıtıyor; işçiler birkaç kat daha inip son katları çiplere bırakıyor.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §2, §6 [4]_

**d03** — Sakin pozisyonlarda toplam hız saniyede iki yüz milyona yakın. Kasparov maçında, bir dakikadan uzun aramaların ortalaması yüz yirmi altı milyon.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §2 [4]; Hsu 1999 [3]_

**d04** — Peki bu pozisyonları neye göre puanlıyor? Öğrenerek değil. Değerlendirme, sekiz bin kadar elle tanımlanmış özelliğin toplamı: piyon yapısı, şah güvenliği, açık hattaki kaleler. Ekip, ağırlıkların büyük çoğunluğunu elle ayarladığını yazıyor; otomatik araçlar yalnızca iki yerde yardım etmiş.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §7.1, §7.3, Tablo 5 [4]_

**d05** — Bir de insan bilgisi var: büyükusta Joel Benjamin'in başını çektiği dört bin pozisyonluk bir açılış kitabı ve yedi yüz bin büyükusta oyunundan çıkarılan istatistikler.  
_kaynak: Campbell vd. 2002 §8.1–8.2 [4]_

**n01** — Mayıs bin dokuz yüz doksan yedi, New York. Rövanşın ilk oyununu Kasparov kazanıyor. Ama oyunun sonunda tuhaf bir şey oluyor: kırk dördüncü hamlede Deep Blue, kalesini d1'e çekiyor.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; PGN 1. oyun 44...Rd1_

**n02** — Yıllar sonra Deep Blue ekibinden Murray Campbell bunun bir hata olduğunu anlatıyor. İki bin on dörtte NPR'a kendi sesiyle şöyle diyor: programdaki bir hata yüzünden rastgele bir hamle oynadı.  
_kaynak: NPR 2014 [8]_

**n03** — Ama burada kaynaklar ayrılıyor. Nate Silver'ın kitabına göre Kasparov bu hamlede üstün bir zekânın işaretini gördü ve bu onu yanılttı. Kasparov'un sözcüsü Mig Greengard ise aynı programda Kasparov'un cevabını aktarıyor: o hamlenin ona hiçbir etkisi olmadı. Hatayı ekip doğruluyor; etkisi ise hâlâ tartışmalı.  
_kaynak: Silver 2012 [9] (Silver'ın yorumu olarak); NPR 2014, Greengard [8]_

**g01** — Asıl kırılma ikinci oyunda geliyor. Otuz altıncı hamlede herkes Deep Blue'nun veziri b6'ya sokmasını bekliyor; tehditkâr, saldırgan bir hamle. Deep Blue ise sessiz bir piyon değişimi yapıyor.  
_kaynak: NYT 13.05.1997 [6]; PGN 2. oyun_

**g02** — New York Times o hafta makinenin kayıtlarını aktardı. Deep Blue vezir hamlesini dokuz yarım hamle derinlikte artı yetmiş dokuzla seviyordu. On birinci katta alarm çaldı, makine panik zamanına geçti ve puan kırk sekize kadar düştü. Sonunda piyon değişimini buldu ve altmış üç puanla oynadı. Bu ölçekte bir piyon yüz puan.  
_kaynak: NYT 13.05.1997 [6]_

**g03** — Kasparov, bu oyunun arkasında insan eli olabileceğini ima etti ve makinenin kayıtlarını istedi. Üstelik oyunun sonunda, sürekli şahla berabere bitirebileceği bir pozisyonda terk etmişti; bunu ancak ertesi gün yapılan analizler gösterdi.  
_kaynak: NYT 07.05.1997 [7]; NYT 13.05.1997 [6]_

**g04** — Kayıtlar maçtan sonra verildi: dört yüz kırk bir sayfa. Campbell'ın açıklaması kısaydı: makine beraberliği görecek kadar derin aramadı; beraberlik en az yirmi yarım hamle ilerideydi.  
_kaynak: NYT 13.05.1997 [6]_

**g05** — Sonraki üç oyun berabere bitiyor. Altıncı oyunda Kasparov, Karo-Kan savunmasında riskli bir hamle seçiyor. Deep Blue atını feda ediyor ve Kasparov on dokuzuncu hamlede terk ediyor. Skor üç buçuk, iki buçuk.  
_kaynak: IBM Heritage [5]; PGN 3–6. oyun_

**g06** — IBM'in aktardığına göre Kasparov sonunda hakkını veriyor: bilgisayar herkesin beklediğinden çok daha güçlü.  
_kaynak: IBM Heritage [5]_

**D01** — Deep Blue'yu bugün çalıştıramıyorum. O bir program değil, özel çipleriyle bir makineydi ve bugün müzelerde duruyor. Ama fikrini çalıştırabilirim. Python'da, python-chess kütüphanesiyle sıfırdan küçük bir satranç motoru yazdım.  
_kaynak: IBM Heritage (Smithsonian) [5]; CHM fotoğrafı (arsiv/)_

**D02** — Motor, Deep Blue'nun iki parçasının çok küçük bir kopyası. Arayış: alfa-beta budamalı bir oyun ağacı. Değerlendirme: taş değerleri ve her taş için bir kare tablosu; piyon yüz, at üç yüz yirmi, vezir dokuz yüz. Hiçbir şey öğrenmiyor; bütün sayıları ben yazdım.  
_kaynak: demo/motor.py_

**D03** — Önce Shannon'ın derdine baktım. Başlangıç pozisyonunda beyazın yirmi hamlesi var. İki yarım hamle sonra dört yüz, dört yarım hamle sonra yüz doksan yedi bin iki yüz seksen bir farklı dizi.  
_kaynak: demo/hiz.json perft_

**D04** — Ama ağacın tamamına bakmak gerekmiyor. Alfa-beta, sonucu değiştiremeyecek dalları açmadan atlıyor. Dört yarım hamle derinlikte budamasız arama iki yüz altı bin altı yüz dört pozisyona bakıyor; alfa-beta aynı cevabı üç bin yüz elli beş pozisyonla buluyor.  
_kaynak: demo/hiz.json budama + demo/esitlik.json_

**D05** — Bu da motorumun gerçek arama ağacı. İlk hamleyi tam inceliyor; sonrakilerin çoğunda tek bir cevap yetiyor, kalan on dokuzu hiç açılmıyor.  
_kaynak: demo/hiz.json agac_

**D06** — Peki ne kadar hızlı? Motorum Threadripper'ın tek çekirdeğinde saniyede ortalama otuz bir bin pozisyona bakıyor. Deep Blue'nun iki yüz milyonu bunun altı bin katından fazla. Aynı bilgisayarda Stockfish ise, on altı çekirdeğin hepsiyle saniyede on yedi virgül sekiz milyon pozisyona bakıyor.  
_kaynak: demo/hiz.json ozet; demo/stockfish-bench.log; Hsu 1999 [3]_

**D07** — Sonra ikinci oyunun o ünlü pozisyonunu motoruma verdim. Bir dakikada altı yarım hamle derine inip bir milyon altı yüz bin pozisyona baktı ve veziri b6'ya sürdü; yani Kasparov'un beklediği hamleyi.  
_kaynak: demo/analiz.json A bizim_motor_

**D08** — Aynı pozisyonu Stockfish on dokuza da sordum. O da vezir b6'yı seçiyor, artı bir virgül kırk yedi; Deep Blue'nun piyon değişimini ikinci sıraya koyuyor. Yani o çok konuşulan insanca hamle, bugünün motoruna göre en iyi hamle değil.  
_kaynak: demo/analiz.json A stockfish_en_iyi3_

**D09** — Kasparov'un terk ettiği son pozisyonda Stockfish en iyi savunmayı, vezir e3'ü buluyor. Üç hamleyi birlikte tarttığında siyah için eksi bir virgül otuz altı diyor; yalnız bu hamleye bir dakika ayırınca puan eksi sıfır virgül sıfır bire iniyor. Yani beraberliğe çok yakın.  
_kaynak: demo/analiz.json B_

**D10** — Birinci oyundaki o hatalı kale hamlesi ise zaten kaybedilmiş bir pozisyonda geldi, ama Stockfish'e göre beyaza on yedi hamlede zorla mat imkânı veriyor. Campbell'ın sözleriyle uyumlu: gerçekten kötü bir hamle.  
_kaynak: demo/analiz.json C; NPR 2014 [8]_

**D11** — Stockfish de Deep Blue gibi alfa-beta arıyor. Ama iki bin yirmiden beri pozisyonları, milyonlarca pozisyonla eğitilmiş küçük bir sinir ağıyla puanlıyor.  
_kaynak: Stockfish blog 2020 [11]_

**Q01** — Son olarak bugünün dil modelini, ekran kartımda çalışan Kuven üç nokta sekizi motoruma karşı oynattım. Kurallar sabit: her hamlede bütün hamle geçmişini ve pozisyonu veriyorum, yasal hamle listesini vermiyorum. Yasadışı hamlede aynı düzeltme mesajı gidiyor, en fazla üç deneme; üçü de yasadışıysa hamle rastgele seçiliyor.  
_kaynak: demo/qwen_oyun.py politika; demo/qwen-oyun.json_

**Q02** — İlk yedi hamle gayet düzgün: hepsi yasal, hepsi ilk denemede. Sekizinci hamlede ise Kuven üç denemenin üçünde de yasadışı hamle yazıyor. Kural gereği rastgele bir hamle oynanıyor ve motorum hemen veziri alıyor.  
_kaynak: demo/qwen-oyun.json_

**Q03** — Sonrası daha da karışık. Bir kez benim son hamlemi kendi hamlesiymiş gibi yazıyor; iki kez artık tahtada olmayan veziriyle taş almaya çalışıyor. Yirmi hamlede yirmi sekiz yasadışı deneme; dokuz hamle rastgele seçildi. Motorum yirminci hamlede mat etti. Pozisyon her hamlede kendisine verildiği hâlde, tahtadaki durumu sık sık yanlış okudu.  
_kaynak: demo/qwen-oyun.json_

**c01** — Deep Blue'nun zaferi bir öğrenme zaferi değildi. Hız, arayış ve insanların elle yazdığı bilgiydi. Stockfish gibi bugünün motorları ise arayışı ondan miras alıp değerlendirmeyi öğreniyor.  
_kaynak: özet; Stockfish blog 2020 [11]_

**s99** — Bir sonraki bölümde iki bin on ikiye gidiyorum. O yıl AlexNet adlı bir sinir ağı, iki tane GTX beş yüz seksen ekran kartında beş altı günde eğitildi ve ImageNet yarışmasında, ilk beş tahmindeki hata oranını yüzde on beş virgül üçe indirdi. İkinci gelenin hatası yüzde yirmi altı virgül ikiydi. Onun küçük bir benzerini kendi ekran kartımda eğiteceğim.  
_kaynak: Krizhevsky vd. 2012 [10]_
